Referenca

Panda kotar o Aprili 2008 bersh, Romano Them kergya diklaripe (monitoring) e situaciya ano IDP kampya e Mitrovicake, kaske beshibaske manusha isine astarde but bare zeherske nivela ano po trupo kova angya ji ko bipromimo bilachipe ano sastipe e ternengo thay neve biyande chavengo.

Phiravde intezivno diskusiya, organizaciya isine akhardi, kotar o regionalno ofisi e Mashkarthemutne Sastipaske Organizaciyatar (WHO) ano Beograd te kerel participaciya ano sastipasko dikalripaski misiya ani Kosova Misiya lela than kotar o 27 ji ko 31 Januari 2009, kote ani akaya misiya chivenape da o beshipa e mashkarthemutne komuniteteske reprezentencar, Kosovake lokalno thay rashtrake institiuciyencar, thay komuniteteske liderencar.

Vizita ani koya o Romano Them kergya participaciya kotar o duyto dive, organizaciyake dendilo shaipe te kerel lafi e IDP thay manushencar kola irindepe. Ko fundo e misijyako, Romano Them isine ani 3-diveski vizita ani Makedoniya, yeke sebebya te adresirinel e situaciya e nashle manushenge kotar e Kosova. 4 Februareya 2009, Romano Them iringyape ani Kosova, kote araklape e reprezentencar kotar o Mashkarthemutno Komuniteti pali diskusiya e nashle manushenge irinbasko thay repatriyaciya.

Sar so o sanitarno thay ekologiyako aspekti e situaciyako ano kampya ka ovel subyekti ulavde reportesko, kova ka ovel gatisardo kotar o WHO, akava reporti ka koncetrishinelpe ano politikune thay sociuilune puchipa, puchipa e nashle manushengo thay zorea dende irinibaske-deportaciye.

Zeherea dende IDP-nge kampya

But isine hramomo thay isine vakerdo palo puchipe e zeherlipasko ano IDP kampya ani Mitrovica. Palo pashe 10 bersh palo Kosovako konflikti, kampya kola isine kerde de den temporalno-yeke vramake beshipa e manushenge kotar e Romani Mahala, palo lengo zorea dendo paldipe kotar e Kosovake Albancya, panda ando peste isilen 480 ulavde ano purano Ceshmin Lug kampi, thay nevo renovorimo Osterode kamp, kote o nashle mausha isine ande ano 2006 bersh.

Ano Aprili 2008, Romano Them isine daraya penjardo palo akava puqipe, artikaleya kova isine publicirimo kotar Nevo Kosovako Reporti kote phendilo kay o Ratesko Zeheripasko Niveli (Blood Lead Level, BLL) ano chavengo rat ulo duy puti pobuter. Romano Them poshmingya puqipa e Mashkarthemutne Organizaciyencar kola isine qivde ano akava problem sar soy UNMIK, UNICEF, thay WHO panda te bi tena ovel bichaldo rezultati palo neve testya kotar o korkore reprezentya e kampesko, thay kola isine kerde kotar o Instituti e Publikune Sastiapske kotar e Kosovska Mitrovica.

Romano Them upral akava akhargya ji ko Mashkarthemutne Organizaciye te mukhen sa so avela e rezultatencar kotar o testya kola kerdile ano sa akala bersha, yeke gendipaya yeke pobuvle dikhibaske-procena e situaciyako. Kotar o jek puti isine qivdo rodlaripe palo putaribe e vakeribaske proceseske-negociyacenge e manushencar kola jivdinena ano kampi, panglo lenge relokaciya ano sigurimo than.

Romano Themeski participaciya ani WHO sastipasko diklaribaski misiya  avela palo jek intenzivno diskusiya e regionalno WHO ofiseya  ano Beograd, kote e diskusiya kerdili palo sa kakrakterya kola arakenape palo akava puqipa thay arakhipe yeke soluciyake.

Misiyako Timi isine kerdo kotar o duy reprezentya e WHO regionalno ofisestar kotar o Beograd, eksperti kotar o Centro palo Nasvalipaski Kontrola (CDC) ani Atlanta thay Romano Them.

Ano jekto trin (3) dive e vizitake, pobuter beshipa isine kerdile e reprezentecar kotar o Mashkathemutno Komuniteti thay e Kosovake Institutiyencar ani Prishtina. Ano akala beshipa WHO prezentiringya rezultataya pere evalucijake testengye kola isine kedime kotar o jekto dive kerdipasta e kampyengo. WHO dengya konkluziya -posluno lafi kay o BLL isi poshukar nego so isine angleder, thay odova majbut arakhelape ko dola manusha kola ale kotar o phurane kampya ano nevo Osterode kampi, thay insistirinena kay e situaciya isila mangipe medicinsko evakuciyake. Dr. Mary Jean Brown kotar o US bazirimo CDC dengya ani godi kay detrimentalno efekti e zeheripasko majbut isi ano sastipe e chavengo thay neve biyande chavengo. Oy panda pengya kay e tragediya nane kay o qave merena, e tragediya oy dikhela  kay akava zeheripe lela lengo avutnipa thay odova najshukar mothavgya ano lengo IQ.

Panglo sa akaleya WHO rodingya kotar jek drom phiravdipe akale manushengo ko yaver than thay pandipe akale kampengo. Qivdo isine ani godi kay Osterode kampi isine kerdo sar jek temporalno soluciya kote akay asoluciya lugardili 2 bersh.

Romano Them araklape save na nashukar gendipa palo Roma, kerdindoy e Romen ano odova kay akava isi lengo “jivdipasko stili” thay siklipe-tabiyati, keripaya e Romen jevapliye pali sanitarno kriza koya arakhelape ano kampi. Organizaciya insitringya kay qivdipa e IDP-ngo ano jivdipasko darako niveli kontaminaciyake  ani koya arakhenape, perela talo pagipa e bazikuine manushikane hakayengo.

Panda isine pendilo kay e situaciya ano kampya mangelape te dikhelpe ano pobuvlo Kosovako konteksti, kote but hari isine kerdilo palo Roma. Sar yek situaciya o Romano Them lepargya, o akanaske kondiciye ano Leposaviqesko kampi, qirutno Yugoslaviyako askeriyako-voysako hangari, kova isine adaptirmo sar yek temporlano beshibasko than e Romenge kola isine paldime kotar o Juzhno Mitrovicaka thay yavera kotora e Kosovake thay sa akava lugyardilo ani vrama 10 bershengi.

Ano dikhipe pali dar mothavdo kotar diferentno reprezentya e Mashakthemutne Komunitetesko kay cidipe akale manusheno kotar akala duj kampya, shay te anel yavere IDP thay nashle manushen kotar o regioni ano akala neve kampya. Romano Them phengya kay mangelape o nashle manushengo problemi te dikhelpe talo regionalno thay Evropako okviri soske but phuvya na kerde integraciya e nashle manushenge. Motavdilo panda sar shay te ovel akceptiriomo zorea dendo iranipa pobuter hilade manushengo, keda nashti te arakhelpe soluciya 480 maushenge ano kampya.

O beshipa e lokalno institutiyencar sar soy Ministeriyumi palo sastipa thay Ministeriyumi palo Irinipa thay Komunitetya, pobuter isine fokusirimo ano praktikuine, sakodive puqipencar kote ano akava qivelape medicinako diklaripe odolenge kola irisalile ani Romani Mahala, thay transferi e dokumentego mashkar duy riga e Mirovicake, vakeripa e reprezentecar kotar e EU thay UNMIK ando peste isinele arakhipe yeke “lunge vramake” soluciyake palo sanitarno emerjenca koya ka anel cidipa e manushengo kotar o kampya ano yek sigurmo beshibasko than. Panda keda e US bazirimi BRO-NGO Mercy Corps poshmingya e implementaciya e 2.4 miliona $ projektesko finaciriomo kotar o USAID, koleya dikhelape te ikalgyon kotar kampya 50 familiye, e EU Komisiya isi panda ano procesi pere inicijalno diklaripaske-procenake. EU Komisiyake reprezentya phende kay e Komisiyake Delegaciya mangla te vazdel jek pobuvlo kuvipa ano akava thay ano akava qivelape relokaciya, shuzharipa e lokaciyako, keripa yeke materijalno -ekonomiyake shemake thay vazdipa jandipaske nivelsekse palo sa akava. On panda phende kay mangelape te kerelepe buti pashe yavere sunyektencar kola qivde ano puqipa, thay ka ovelen beshipa e USAID thay Mercy Corps.

WHO pobuvle mothavgya kay akale misiyako gendo isi panda “te arakhel koy jevapliya”. Romano Them akhargya ko keripa jeke organeske kova ka kerel koordinaciya palo aktivtetya diferetno subjektengo qivde ano akava puqipe. Pendilo panda palo riziko e pobuter phiravipasko pali soluciya e problemeski.

UNMIK-ske reprezentya ande ko lafi kay fakti e rekonstrukciya e Mahalaki ani Mitrovica isi komplicirimi sebebi e faktesko kay disave manusha kola isine jivdinena ani Mahala na isinelen khereske dokumentya, dokuemntya kola isine rodime kotar o Mitrovicake lokalunine institiuciye sar dokazi te ikeren o than ano kova angleder isine jivdinena o Roma. On panda mothavde kay o UNMIK nanele zoralipe te kerel intervenciya ano kotoro kote beshena o Srbya. Yaver problem kova isine vazdimo isi tiknaripe e fondengo kote mothavdilo kay distitbuciya e tudeske problemencar e manushengo kola jivdinena ano kampi mangelape te aqavipe-stopirinelpe.

O puqipe e nashle manushengo kotar e Evropa isine tikneste qivdo, kote u UNMIK-ske reprezentya kerde jando kay nane kondiciye e Romenge irinibaske. Panda majdur so pendilo, ini keda o Albancya kola irinenape ani Kosova bizo familiya thay akomodaciya-beshipasko thanesko isilen but pare te reintigrishinenpe.

Romano Them pengy kay dende bahtake pali koperaciya thay opstrukciya e lokaluine instituciyengo, nane fer kay o bangipe te qivelpe ko Roma. Pendilo kay o Mashkathemutno Komuniteti nashti qivgya piri zor-vola ni ko Srbya ni Ko Albancya, thay mangelape te ovel gatisarimo te del e Romenge diso ano irinipa. Pendilo panda, te isine birealikuno iriniba ani Mahala, thay relokaciya ano Srbyengo kotor, e manushenge kotar o kampya mangelape te delpe  sahipe te ovem cidime odotar ani yaver (trito) phuv.

Ano shtarto (4) dive, e misiyako timi vizitiringya e Romani Mahala ani Kosovaki Mitrovica, kote majbut manusha angleder isine ano kampya. Romano Them isinele shaipe te kerel jek tikni investigaciya-istraga e thaneski. Diklile disave finalizirime thay e kvash finalirizime khera, kote disave olendar isine tikne stanya, a disave familiyarno khera. Yek kotar akala blokya isinele Policiyaki stanica ando peste thay kafana.Upralo akava bloke, isine e qavengo kelibasko than. Podur hari, beshena quqe familirano khera, majbut olendar putarde vudarencar thay penjerencar. Ano yek kotar o khera parne boya isine hramamo “UÇK”.

Romano Them kergya lafi yeke numero manushencar kola jivdinena ani Mahala. Majbut on zhalindepe kay na lena nisavi asistenciya, veq odoya koya lena kotar e Juzhno Mitrovica. Pende panda kay but organizaciye kerde vizita e Mahalake, thay nisavo projekti na isine vazdimo. Nisavo ekonomikuno avipa thay bibukyaripe isine mothavdilo sar yek maybaro problem.

O manusha kola beshena ani mahala phende kay o quqe khera pherana e manushenge kola isine angleder jivdienna ani mahala, thay kola nashte ani Evropa. Dendo ekonomiyako dikhipe, on phende kay nane sebebpya e irinibaske. Ini olenge, “iklovipa ani trito phuv” isine najshukar soluciya.

Romano Them araklape yeke qavorenge grupa ano lengo drumo ji ki shkola ano Srbengo kotor e Mitrovicako. Mothavde kay nanelen nisave problemya ani shkola, thay panda phende kay etnikune Albancya qingarena-dena vika upari lende keda nakhavena o mosti ji ko Sever e Mitrovicako.

Ano ruqko, akale (4) divesko, misiyako timo kergya vizita e kampeske ano Leposaviq, muklo askeriyako hangar, kova isine kerdilo te beshen IDP. O hangati isi kalo-zeleno thay biamalikano. Isi rotardirimo-okruzhimo barakencar, disave olendar isilen beshipa, yaverenge akava isi than e butikeripasko. Sar soy normalno akale lokaciyenge, Romano Them arakla kay o kondiciye isine ekstremno tiknarde thay bisastipaske. Familye kotar 10 thay pobut manusha, dayek drom trin generaciye, ulavena yek soba, yeke jameya, avrutne sanitariya-WC. O zidya kerde kotar o kompresimo kasht, thay diklola kalipe kotar e vlaga. O manusha kola beshena ano akava kampi mothavde da kay isi bube sar yek pobuter sebepi yeke bisastipaske jivdipasko.

Kontra odoleske soy pendilo kotar diferetno-savena reprezentya e Mashkarthemutne Komuniteteske, o beshibasko than generealno but shuzo.  Sar soy penjardo e Muslimanege famileyenge, o manusha cidena pere kundre ano kuvipasko vudar. O zidya isine shukar dekorishime, kote dokumetirinelape evidetno mangipe yeke normalno kherske standardeske. Than avriyal e sobendar, isine bishuzho. Sa o avrutno than e hangarestar isi quqo than kova ovela mardo-meshimo e sapande yevendeske vakteya. Andral o than hangaresko isine perdo metaleya kotar o kojnardi-oshtro kolekciya, keripaya yel daravdo than qavornege khelibaske. O manusha kola beshena ano akava kampi qivde rodipe palo konteynerya kota ka qivelpe, thay te suzarelpe e jubra. Romano Them dikla sisave avrutne toaletya-WC. Qaqikane o toaletya isine ulavde mashkar sa o manusha kola jivdinena ano kampi, keripaya pahreste ikeripa e shuzhipasko.

Disave kotar o manusha kola jivdinena ano kampi isinelen piro nashukar vakeripa palo hronikune nasvaipe, kote ano akava qivena vileske problemya thay astma. O qavore isinenelen nashukar teni so shay te ovel indikaciya palo pohari havipe thay anemiya. Romano Them araklepe e familiyake jenecar kola astarde nasvalipa e kongenitalno hendikepeya, koleske azhutiripe na isine dendo.

Romano Them araklape yeke korkore djuvlija kaske pashe familyake jene beshena ano yaver kotor e Kosovako, thay kova qivgya rodipa palo keripa e kheresko, shaipeya te pasharelpe pe pashe familyake jenecar. Yek yaver phuri romni mothavgya piro hor bilaqipe soske te jivdinel 10 bersh talo akala kondiciye. Oy mothavgya kay e politika e Nacistengi isine kerdi te ovel yek pobaro shuzaripa thay egzekuciya e Romengi. Akava palo late isine but pohumano, ze so ovela avdive olencar. Yaver Egipqanengi familiya mothavgya kay nanelen than kay te nakhen, soske nane shukar ale ano nisavo kotor e Kosovako.

WHO kergya vizita solduy sastipaske centernge ano solduy riga e dizyake yeke gendoya te ovel sigurmo kay medikuini asistenciya e mansuhenge kotar o kampya na isine qinavdi ano procesi e dokumentengo phiravdipasko. O beshipa ano Severno Mitrovicako sastipasko centro isine avipirimi e delelgaciya kotar o sastipasko Ministeriyumi kotar o Beograd.

Ano posluno dive e vizitako, o timi kergya vizita e IDP kampesko ano Osterode. O beni akale vizitako isine te informirinel e manushen kola jivdinena ano kampi palo rezultatya e analizake ani reakciya e rodipaske kova qivde o manusha kola jivdinena ano kampi, thay kay na isine shukar dendi informaciya kotar o WHO. Soy panda, e informaciya na isine shukar distrubuimi-dendi ji ko nashle manusha kola beshena isine podur e misiyake manushendar thay na mangle te keren lafi e timeya. Ano isto vrama isine, pobuter reprezenetya e mashkarthemutne Organizaciyengo ano kampi.

Hari povon isine dendo diferetno vakeripa soske o IDP na mangle te keren lafi e reprezentecar kotar o WHO. So diklilo akate kay o manusha kola jivdinena ano kampi arakhenape bisugurime thay qivde ano zor kotar o sa riga. Sar sebebi, o IDP isine bangarde palo kanunesko rodlaripa kova isine qivdo kontra e Srbiyake panglo Evropake Konvenciya palo Manushikane Hakaya.[1] Ani isto vrama, isine shukar dendo kay o IDP nane shukar ale ani niyek rig e Ibareske.

Romano Them lela konfirmaciya kay sa akava puqipa-problemi phareste khandela ki politika, thay kay o manusha kola jivdinena ano kampi isine astarde akaleya, thay kay nashti te keren jek potezi a ten a oven kerde bange. Odoleske soske isi akhradilo ji ko “Mashkathemutno Komuniteti” palo anipe e soluciyako palo problemya e Romengo ano kampya.

Vizita isine fundirimi jekhethane pres konferenciya kotar o WHO thay UNDP, kote o direktori e UNDP-sko vakergya palo bangipe e Mashakrthemutne Komunitetesko, thay dengya urgetno akharibe ano qivdipe e fundesko palo pagive e Manushikane Hakayengo thay qavenge hakayengo.

Situaciya e nashle manushengi ani Makedoniya

Savatone ko 31 Januari, Romano Them ponadari lela drumo ji ki Makedoniya. Ano Shuto Orizari araklape e reprezetencar kotar o nashle manushengo komiteti, koleya isile pashe ko-operacija.. Ano jekto duy dive, Romano Them shungya o problemya kolenca arakhenape o nashle manusha panglo olenge bidendo statutesko ani Makedoniya. Isine mothavde neve identificiyake lila. Isi diferetno-savena tipya e dokumentengo/kolori-boya, kola avena kotar savo statusi isile o nashlo manush, sar soy odolenge kaske  dendilo azili panglo Zhenevake Konvenciya (28 manushenge pao UNHCR-ski statistika), odolenge kola isilen temporalno statusi panglo humanitrano sebebpeya, thay odola kaski aplikaciya isi batisardi-agorisimi kotar o Makedoniyako Uqo Kriso.

Romano Them shukar lela khan kay prezentaciya akale neve dokumentenge ande bari konfuziya mashakr o nashle manusha. O daya thay dada isine gaylirime  fakteya kay lenge qave na isine registririme ano lenge dokumentya. So pobuter prezentiripe neve ID-nge anela yavera promiba sar soy pasharipe sastipaske sistemeske, kote e nashle manushendar rodelape te pokinen sastipasko servisi, kova ji akana na kerde.

Romano Themeske dendile intezivne-pobuter informaciye palo sastipaski situaciya e nashle manushengo thay palo sastipasko sitemi. Panglo akaleya, but nashle manusha cidena kotar o hronikune nasvalipa sar soy reuma, astma, bronchitis. Romano Them majbut isine nashukar gendipa palo fakti e pobare numeresko e nashle manushengo kote akate qivenape ini tikne qave, lenape leyipa antidepresivno medicina, dayek puti ano bare doze, yeke gendoa te keren aqavipa e stresesko thay traumako.

Nashle manusha majbut motavde piro na shukar gendipa kay nane ambulatno vordon manushenge kola isilen urgetno rodipe ji ani bolnica, kola ano akala situaciye mangelape te len taxi kova lokyarela olengo tikno bujeti. Nashle manusha panda mothavde poro nashukar gendipa palo phari-kabasto procedura palo koya on mangelape jekto te keren vizita ji ko Lolo Trush, panda tena dikhen e doktore kote akava igari ji ko lugyaripe ano vikend. Pobuter nashle manusha sar so diklilo cidena kotar o bihayipe. Pobuter manusha kotar o masharutne jivdipaske bersha nashalde pere danda. E terne manushengo isine pendo kay cidena kotar e anemiya. O nashle manusha reportirime kay mashkar olende isi but hari phure manusha. Ekzamplya kotar o TBC isine reportime kotar o nashle manusha.

Skoluipe-edukaciya, isine lepardo sar yek yaver problemi. Pobuter nashle manusha aqavde piri edukaciya palo lengo mukiba e Kosovako,  kote ani Mamedoniya sine obligirime-qivde te startuynen piri edukaciya kotar o jekto klasa. Yaver problem isi masharuni skola, koya obligirinela-qivela e nashle manushen te muken o Shuto Orizari, ano kova majbut olendar beshena. O daya thay dada, phende kay isilen dar te muken pere qaven avriyal kotar e Shutka. Pobuter qaya na nakhena ani skola, koya tradicionalizmeya nashti te mothavelpe-penjaripe.

Beshibasko than isine mothavdilo sar problem. O nashle manusha isilen beshipa ano privatno khera. Soy o nashle manusha dende zor te mothaven, kay o manusha kola dena pere khera tali kriya janena palo pharipe kay o nashle mansuha isilen palo arakhipe e kherengo, on vazdena o kiriye ano yek nashukar drumo kote o nashle manusha qivde te prominen piro beshibasko than palo disave maseka. Sar yek znak so mangela te phenel akava promiba, shay te dikelpe beshibasko than e IDP-ngo ano Leposaviq kote maybut dekorime thay ano yek personalno stili ikalipe e fotografijengo thay salvete ano duvari. Kotar sa o familye kola vizitiringyam ano Shuto Orizari, yek familiya isinela kondiciye te kinel peske ularipe-nameshtay, kote yavera familiye jivdinena thay sovena ki phuv-podi.

Nashle manusha reportirime panda palo promimi registarciyaki procedura, kote akaya nevi procedura qivela mangipe e avipasko e manushesko kova dela po kher kiriya e nashle manusha palo registraciya e neve adresake.

Romano Them lela kan kaj anipe akale neve identifikaciyke lilenge (ID) angya ji ki bari konfuziya mashkar o nashle manusha.O daya thay dada na arakle pest shukar panglo fakteya kay lengere chavore na isine registririme ano lenge dokumenya (ID). Soy maybut, manusha kola isinelen plavo-maviya ID karte mangelape isine te pokinen, te mangle te ovelen sastipasko servisi, kote sa akava angya ji ko bileyipa akale ID kartengo.

Maybaro nashukar gendipa e nashle manushengo isi panglo palo lengo avutnipe. Palo lengi informaciya disave familye dakordisale te irinenpe ani Kosova,  thay o siguripaski nashukar gendipa ano jek than e shaipeya te kerelpe thay te vazdelpe yek shukar jivdipa e manushencar, isine lepardo sar jey sebebi kova na mukehela irinipa. Ano akava konteksti, isine but puqipa palo iklovipe ani USA e Kosovake Romengo kola isinelen beshipa ani Bosna thay Hercegovina. Yavera familye mangle te ovelen perspektiva pere qavenge, kote piro jivdipe dikehna kay lela fundo.

Ko 5 thay 6 Februari 2009, Romano Them araklape e reprezentencar kotar o mashkathemune organizaciye ani Makedoniya kote akate qivenape EU Komisiyake delegaciya thay WHO. Isine vazdime o problemya kolencar arakhenape o nashle manusha, thay isine rodimo te kerelpe zor ji ki Makedoniyake Instituciye gendipaya te kerelpe buti palo integraciya e nashle manushengo, ani liniya e prepoziciyengo kova dengya o Komesari palo Manushikane hakaya, rayo Thomas Hammarberg.

Ano beshipa e lokalno OSI (Open Society Institute) ofiseya, problemya ano kotor e edukaciyako isine diskutirimo. Romano Them dengya ki godi ko akava beshipa, kay o nashle manusha na isine qivde ani Nacionalno Strategiya e Romane Dekadake.

Romano Them bibahtake nashti araklape e reprezenteya kotar o UNHCR ani Skopya gendoa te diskuyel situacya e nashle manushengo te lel informaciye palo planya yeke lugyarde-shukare soluciyake.

Situaciya e Romengi ani Kosova thay Repatriciyake planya

Romano Them pangya piri vizita vakeripencar ani Prishtina. Isine arakhipe e reprezente kotar o Evropako Konzili koleske isine phiravdo Romano Themsko nashukar gendipa palo qorolo legalno statusi e Romengo ani Kosova, thay fakti kay lengoro avazo aqola majbut bishundo.

Ponadari isine diskutiriomo repatraciyako plani e rashtrencar kola ando peste isilen nashle Kosovake Romen, e reprezentencar kotar UNHCR thay UNMIK. Romano Them lela informaciya kay e Germaniya thay Svajcaria mangena te poshminen vakeripa panglo e skrinisiba bilateralno readmisiyake kontrakeya. Romano Themeske dendile informaciye kay e Daniya thay Sveria ka oven ano procesi akale vakeribasko palo akava kontrakti. Panda so motahavdilo, kay i numero zorea dendo irinibaske ano 2008 besrh isine tikno, kote qivelape 71 manush, kolendar majbut manusha kola kerde kriminali, kote disave olendar kerde tikno qoripa thay isine definismo sar kriminali.

Kotar o vakeripa e UNMIK-oya thay UNHCR-ya lelape khan kay na dendili nisavi asistenciya e manushenge kola zorea isine irinde, thay phuvya dena diferetno asisticiyake paketya odoelnge kola irinenape volonterski-korkore.

Romano Them lela kan kay o problemya startuynena kotar e recepciya e zorea dende irinipasko kote o disave EU phuvya isilen nada kay planirimo vazdipe e transit centroske e manushenge kola rodena azili ani Kosova, shay te den azhutiripe  palo problemi kova avela e recepciya zorea dende irinibasko. Romano Them lela informaciya kotar jek zhurnalisti palo yek Ashkaluini familiya koya isine zorea irindi kotar e Germaniya, duy dive sukla avriyal ko drumo, bi tena arakhel beshibasko than ano kolektivuino centro.

Kuvipe ji ko dokumentya, registraciya, edukaciya thay sastipasko azutiripe aqona sar problemya e nashle manushengo.

Romano Themeske isine reportirimi informaciya kotar o nashle manusha panglo siguripaske incidenteya. Akava qivela ando peste nashukar bukya kerde Romane juvlake ani Prishtinaki bolnica, thay qoripe ani farma e hayvanengi. Isine araklo kay ekonomikuine incidentya nane qivde ani lista e masharetnikune incidetya, thay kay o incidetya mangenape te oven reportirime ji ko OSCE te shay te kuven ano UNMIK-sko reporti.

Panglovakeriba

Kosovaki majbari institiuciya (vlada), dela zor te posminel thay shay kuvgya ano vakeripa e phuvyenge Institutiyencar kola ando peste isilen Kosovake Romen, panglo skrinisiba e readmisiyake kontrakteya. Ano momenti UNHCR-ski poziciya (kotar o 2006 bersh) palo mashakthemutno siguripa-protekciya e manushenge kotar e Kosova, panda isi ko than koya astarela ini e Kosovake Romen. Akava dokumenti ano mometi isi tali reviziya-diklaripe, thay o UNHCR aqola talo piro gendipa kay kondiciye palo jek phiravdo irinipa e Romengo na arakhenape.

Transfereya thay leyipa e bukyengo ano puqipa e irinibasko, ji ko Kosovake Instituciye, o drumo palo zorea dendo irinipa promisalo. Soy maymahatno kay o etniteti e personako kova deportirinelape na kuvela ani komunikaciya e phuvyako kola lela e deportirime, thay ni sastipasko statusi.

Ini kay phenelape kay nane kondiciye yeke pobare numersko isrinabaske e romengo,- Romani strategiya koya isine adoptirimi kotar e Kosovake Instituciye ano Decembari 2008, prioriteti dela laqaribaske e situaciyake odolenge koy panda ani Kosova, Kosovaki Uqi Instituciya na ka ovel ani poziciya te irinel repatricaiyako rodlaripe. Soj maybut kontra akaleske, Kosovaki Uqi Institiuciya diklola kay mangela te mothavel kay Kosovo lela mahalimo-zasluzhimo biumlavdipe thay kay gata te lel nashle mansuhen nalpalal kotar o sa etnicitetya.

Ano tereni e situaciya isi but diferetno kotar e publikuni retorika. Majbaro problem koleya o Roma arakhenape isi phari ekonomikuni situaciya koya uli puqipe egzistiribasko e tikne marginizirime komuniteteske. Problemi e egzistenciyako arakela poro pandipa ano strukturalno diskriminaciya thay nashukar gendiapa palo Roma.

Bibahtake Mashkarthemutno Komuniteti pelo ko ispiti pali kreaciya e kondiciyenge e Romenge palo yek sigurimo thay izatalo-dostoyanstveno egzistenciya ani Kosova. Peripa ko ispiti te rekostrushinelpe e Romani Mahala ani Mitrovica si yek maybaro ispatluko akaleske.

Kontra e Kosovake Srbyenge thay Albancenge, Roma nanelen zoralo politikako lobi. Nashukar gendipa palo lende isi zoralo, thay akava kerela prevenciya palo vazdipe e implementaciyako e politikako koya ka kreirinel yek stabilno mashakrjivdipa e Romengo ani Kosova.Kriminaliteti palo Roma thay nashukar bukya aqona telal qivde ose bireportirime.

Talo diferetno than, kondiciye ani Kosova isi pashe odolenge ani Makedoniya, kote o nashle manusha isine mukle korkori peske.

Ini kay na dikhelape yek sigutni dar palo zorea dendo iriniba  e Romengo kotar e Makedoniya, qinavdipa e humanitarno asistenciyako kotar ano moment o nashle manusha jivdinena, shay te anel ji ko volontersko iriniba ani Kosova.

Ani Kosova thay Makedoniya, yek celo-bitiviya generaciya e Romengi isine kurbani-zhrtva. But qave na janena yavere jivdipaske kotar odova savo i ano kampya. On bayrile traumencar kotar pere daya thay dada, kola siguripa ka oven phiravde ji ko lenge qave. Zeheri-Olovo isi garavdo ano kokala thay phiravde ji ko bebe  vogeya via-prekal dayake porya.

Dikhipe palo fashizmi, koya isine shundi ano IDP-nge kampya ani Kosova, isine shunavdo kotar o nashle manusha ani Makedoniya, kola na dikhena fundo pere cidipasko thaj problemengo.

Panda te lelpe bilosavo iriniba e nashle manushengo, Masharthemutno Komuniteti, kova isine jevapliya-odogovrno palo lengi bah, keripaya participaciya ano NATO askeriyaki-militarno intervenciya kontra e Yugoslaviyake, mangelape te arakle soluciya e problemengo a nashle manushengo thay IDP-ngo ano regioni. Tena kerelape akava, neve iranipa ka barvarel mizerno situaciya koya ano moment.

10 Februari 2009

Uhlar o reporti ki romani/anglikani chib (ki PDF).

 


[1] Romano Them verifikuyngya akaya informaciya e advokatencar kola isine chivde ano akava puchipa. Sar so phenelape, nane asavki kanuneski daviya kontra e Srbiyake. Leyipa o fakti kay isi nashukar dikhipa indicirinela-dela e situaciya kay o IDP-ya isi subyekti savena zoreske thay bangeripaske.

Advertisements