15 decembro 2008 – Leyipaya pere filengo kotar e Ahtisaresko plani, Kosova adoptiringya kanunya kola dena siguripe e Srbyenge, muklipaya yavere komuniteten avrijal ano shudro.

Akva isine sar mantra e Amerikake thay EU-yake politikake manushenge thay mashkarthemutne ekspertenge kotar o masek Feburar 2008 bershesta, masek ano kova e Kosova deklarishingya piro biumlavipa. Najsipa palo statuteski prepoziciya koja bajrardili thay phiravdili kotar o UN-sko specijalikuno manush Martti Ahtisaari nevi rashtraki konstituciya thay legislative pherela majuqe mashkarthemutne standardya pali protekciya thay promociya e minoritetenge.

Posluno vakeripa ano hori avela kotar e EU-yake mistrenge palo avrune bukya, ano lengo posluno beshipa 8-9 Decembari, kote on vazdinde uqe progresi kova kerdilo ani Kosova, “majbut pali adoptiribe e pobare numeresko majmahatne kanunege.”

Sar so diklola sa akala politikanya thay mashkarthemunte ekspertya isilen dikhipa kay ani Kosova jivdinena samo Albanya thay Srbya, kote akava ikerela chimera[1] e multietnikune Kosovako.

Roma beshena ano temporalno kampya sar soy odola ano Zitkovac, pashe e Mitrovicake panda kotar o 1999 bersh.

Akala manusha bisterde kay yavera minoritikune grupe besena ani Kosova sar soy Roma, Ashkalije, Egipqanya (RAE), Goranya, Hrvatya, Qerkezya, kola kupate saren kerena pobaro numero kotar o Srbya. Ni e konstituciya, thay ni o nevo statusi na dela siguripa thay promociya akale grupengo mangipe thay na shukar gendipa, thay ano disave mometya kerde lengi legalno situaciya pophare.

O drumo e problemesko pangyola diretkno ano Ahtisaresko prepoziciya, prepoziciya koya e Kosovake gavermencake thay instituciyenge sar so Mashakrthemutni Civilikuni Kancelariya (ICO), ovela sar Bibliya thay koya diklarela lako phiravipe. Danyavad pali pi propoziciya koya mangelape isine te del siguripe palo Kosovako biumlavipe thay laqardo yekutno jivdipa mashkar Albancya thay Srbya, Ahtisaresko projekti ingorisingya najbaro mandati pali garanciya ekvalune-sa yek, siguripaske talo kanuni sa e Kosovarenge.

HAKAYA ANO LIL

Ano Februari 2008 bersheste Kosovako Parlamenti adoptiringya nevo kanuni palo lokaluino korkorutno gavermipe, kova hala sovel kay “majdur palo specifikune mangipa thay na shukar gendipa e minoritetengo.” Dayek shay te qivel pobuter ko akava: “ko lil.”

Nevo kanuni na qivgya ando peste pobuter puqiba kola pande etnikune komunitetncar, puqiba kola isine ani poanglutni verziya- kote sar ekzamplo, rodipa kay o komune praven “kancelariya palo komunitetya” thay na kergya than yeke proporciyalno reprezentaciyake ano civilikuno servisi thay kancelariye.

Koslipaya akale punktengo ano kanuni, shay te anel pobare kosekvence, speciyalno ano kupatno-yekutno neve kanuneya palo lokaluine elekciye, kova na isile ando peste nisavi proviziya pali garantimi politikaki participaciya etnikune minoritetenge.

Palo akava avela lokaluino gavermentuno finaciyako kanuni, kova anglovakeri sistemi palo deyipa komunake grantya kola lena kotar e rashtrako bujeti. Talo kanuni beshela, kay akala grantya “mangelape te den adekvatno deyipa shejengo e minoritetengo ano respektime komune.”

Kanuneski posluni verziya sar so diklola kerdili te na del shaipe akale ulavdipaske. Apenidksi 1, kova dela date palo minoritetya sakole komunake mothavela kay nane ni yek manush kotar o minoritetya ani Mitrovicako Dashkin-Jug, thay ano qaqipe akava than isi kher pobuter 800 Romenge thay Ashkalijenge, thay yeke numeresko e Turkyengo thay Boshnakengo. Akava pendilo  ani Mamusha, kote o Roma na samo jivdinena, on reprezentime ano komunako parlamenti.

Ano yavera komune pobare na-Srbyenge minoritetenge komunitetya numero e etnikune minoritetengo but potele qivdo. Akaya bistaripa thay tiklaripa e minoritetengo numeresko ka kerel phare te delpe poloke adekvatno sheya thay grantya akale komunitetenge.

Kanuni palo rashtripe thay yek ani vrama diklardo cenzusi-registripe, majdur isi than palo na shukar gendipa, te na lele jek fakti e specifikune situaciyake e Romengi, Ashkalijengi thay Egipqanengi kola jivdinena sar manusha kolenge na dendilo azili ani Evropa, thay biregistrime IDP ani Srbiya. Talo kanuni e rashtripasko Roma kola ka irinenpe zorea kotar e Evropa shay te agorisinen sar manusha bizo rashtra palo piro irinipa ani Kosova.

Sar dendilo shaipe e Kosovake Parlamenteske te anel kanunya kola kerdile te minimirizen-qinaven siguripa e minoritetenge, thay sar o ICO, ambasade andi Amerika thay EU-ke phuvyenge na objektirime ji olende (na arakle sar relevatno)?

Jevapi palo akava puqiba isi loko: Kanunya na avena kontra e Ahhtisareske planeske, thay na anena ano puqipa priivilegiye kola dendile e Kosovake Srbyenge.

Fakti kay o Srbya na jivdinena ni ani Mitrovicaki Dashkin thay ani Mamusha shay te delamen jevapi thay mothavipe soske o parlamenti lela kan kay odote nane minoritetya ano akala komune, thay odoleske o mashkathemutne instituciye na vazdinde po avazo.

Pobaro numero e Kosovake Srbyengo ka jivdinen ano “komune pobare kompetenciyencar” kola on perdo ka kontrolishinel, olenge na mangelape sertifimo pobuter qivdo azutiripe. RAE ano yaver rig, nanelen nisavi garantirime hakaya ani participaciya kana kerenape deciziye ano lokaluino niveli, thay nashalde garanciye  pali minoritetengi kancelariya, kote shay isine te mothaven pe problemya.

RUMIME AMEDMENTYA

Yaver neve-revizime kanunya panda implicitno mandatirinena o tretmani e na Srbikane minoritetenge grupengo, majspecifikune kana o puqipe e “na-formalno-ilegalno beshibaske thana” kola isi beshibasko than pobuter 100.000 RAE nashle manushengo thay IDP-ngo ani Kosova. Qhib ano promimo beshibaskoplanesko kanuni, kova adoptiriomo yek masek ponagleder, na dela referenca pali reguliripe e na-formalno-ilegalno beshibaske thanego, thay na dela lengi inetrgaciya-pasharipe ano thana kuzalo lende. Akava majdur  mothavela jek fakti kay:

● Ano 2005 bersh Kosova skrinisingya Vienaki deklaraciya palo naformalno-ilegalno beshibaske thana ani Utrauni-Istokuni Evropa, thay jekto objektivi akale deklaraciyako isi ” kerdo mashkarvakeripe kote andilo shukar lafi pali akciya koya ka kerel reguliripe-legalizaciya thay ka anel laqaripe e naformalno-ilegalno beshibaske thanengo ano yek adikerdo drumo.”

● Talo nakli UN administraciya ani Kosova, lil kotar Ministeriyumi palo siguripe thay planiripe e beshibaske thanesko qivdilo sar jek majmahatno gedno integraciya e naformalno-ilegalno beshibaske thanengo.

● Gavermenca koya isine anglal o biumlavipe e Kosovake adoptiringya Evropako Partnerikano Akciyako Plani, koleya kergya regulaciya e kooperaciyake-butikeripaske mashkar e Kosova thay Evropa, thay ano akava plani akhardilo ji ko lokaluine inctituciye te pasharen naformalno beshibaske thana ano urbanesko plani thay centraluini administarciya te kerel thay te qivel ano praktika mashkar sa e Kosova yek strategiya palo lengih regularizaciya.

So majdur, o nevo kanuni anela jek nevi definiciya palo naformalno beshibaske thana, koya nane pangli mashkarthemutne definiciya e naformalne beshibaske thanencar, kote akaleya akteya pravelape than palo ignoripe e mangipaske thay hakayenge kola isilen o RAE komuniteti.

Vienaki deklaraciya sar ekzamplo kerela definiciya o nafromalno beshibaske thana sar “manushikane thana kote but sebepyengo na arakhenape talo molipe yeke legalno penjaripaske (thay isine kerdile birespektiripe e formalno procedurengo palo legalno qivdipa upari peste, phiravipe-transferi e thanesko upari peste, thay sar soy konstrukciya-vazdipe thay urbano planeski regulaciya) … majbut karatetrishimi naformalno thay bisuguripasko kinipa e thanesko, nakuvipa ano majmahatno servisya, solduj sociyalikuni thay fizikaliuni infrastruktura thay khereski financiya.”

Ani Kosova sakotar shay te arakhenpe thana kola vazdime avriyal o granice “konstrukciyake thay urbane planeske regulaciyake” thay “birespektibe formalno procedurengo palo legalno qibvdipa e thanesko upari peste” thay akala mangelape te arakhenpe talo Vienaki definiciya. Kosovako nevo kanuni qivela ande peste ekomomiyako komponenta, kote karatkerishinela o neformalno beshibaske thana sar than kova “na mukela e manushen te ovelen normalno jivdipaske standardya, majbut ko akava gendilepe ko jidipaski akomodaciya-kher.”

Kanuni akala limitirenala e definiciya thay anelala akala thana ji qorolikane beshibaske thana-kola perena e RAE beshibaske thanengo-thay ando peste nanelen dendo mandati palo lengo reguliripe. Akava shay te anel poloke lenge qinavdipaske thay cidipaske kotar po shero, kote rodipaya yavere vazdime opciyenge, thay te nakhaven-nashalen e RAE -ngo hakay palo inaripe ano lenge khera, kolendar isine paldime kotar e Kosovake Albancya ano 1999 bersh.

Akava (iranipe ano pere kehra) legalno hakay egzistirinela akale grupenge-thay palem ka phenav ano lil. Majdur, panglo e Romencar thay Ashkaliyencar kotar e Romani Mahala ani Mitrovica-sar jek kotor e nafromalno beshibaske thanengo-instituciye zorale kerde kanunenya buti kote kotar o manusha kola irinenape rodinde katastralno lil kote ka mothaven kay o than upari lende. Bi akale lilesko, on nashti te keren pe khera. Yavere komunitetenge, uli yek yaver praktika ano bersha kay nakle, sar evidence kay o than uparo manush lenape isine e svedokengo reporti thay struyake pokibaske lila.

Konsekvence kola isine palo manusha kola irisalile ani Mahala: But hari khera kerdile, thay irinipa yeke jivdipakse thay ikerde koyshilukoske na muklilo.

Lolaluini autonomiya, qivdipa ano rashtrake grantya, akciya palo naformalno beshibaske thana, hakay palo irinipa: sa akala gendya ano kola e Kosovaki gavermentcaki praktika thay o korokori o kanuni da pandela biekvaliuno tretmani e RAE-ngo thay yavere komunitetengo. Dayek jeno shay te kerel shpekulaciya sar yek o sebepya shay te oven solduj, lolaluini akciya thay mashkarthemutni biakciya: rasizam, bigendipa, thay dar kay o Kosovo shay te ovel pobuter komplicirimo leyipa yavera mangipa odolendar kola isilen e Albancya thay Srbya.

Transitions online

Taro Stephan Mueller

Tranzlaciya: Romano Them

Stephan Mueller isi politologi kova bazirimo ano Viena thay Budapesta. Ano nakle 10 bersha kergya buti sar eksperti ano minoritetengo puqipa ani Kosova ano pobuter mashkarthemutne organizaciye sar soy OSCE, OSI, thay Evropaki Ahenciya palo rekonstrukciya.

 


[1] http://en.wikipedia.org/wiki/Chimera_(mythology)#cite_note-0