panglo “Mashkarthemutne beshipa Kosovake Romengo Ashkalijengo thaj Egipqanego: Dikhipe thaj Prosperiteti palo jek Adikerdi Integracija”

22 Oktobari 2008 – Amen, reprezentya e Kosovake Romengi ani diaspora, manga te mothava amaro nashukaripe organizipa mashkarthemutne beshipa pali integracija e Romengi andar Kosova, kova kerelape talo PER-Projekti palo Etnikune Relacije ani kooperacija e OSCE/ODHIR.

Amen pakya kay akaya konferencija, koya lela than avdive ano uqobeshbasko than ano OSCE ani diz Vienna, nanela javer gendipa, kova mangela te qivel baza e avutne hilandecar manushengo zorea dende irinipaske, nasle manushengo Romengo andi Kosova.

Ano Juni 1999 bersheste, Mashkarthemutno komuniteti, kote perela KFOR thay OSCE, na dende zor te aqaven zorea dendo paldipa e Kosovake Romenge  kotar lenge khera, thaj palo aravipa lenge kherengo.

Ano 10 bersh, Mashkarthemutno komuniteti na kergya but ko vazdipa yeke procesesko palo  irinipa e interno-andral qivde nashle manushengo ani Kosova, mukipeya e manushen yeke jandipa ani situaciya koya bilaqi lenge jivdipaske (arakhen thaj dikhen situaciya e interno nashle manushengi situaciya ani Kosovaki Mitrovica)

Azileske aplikaciye-molipa e Kosovake Romenge isine qivde bizo nisavo sebepi. Azileske aplikaciyake procedure sar soy odoya ani R. Makedonija isine motavde sar nashukar thay nafer, kote akava gendipa isine qivdo kotar EU Komisiya thay US gavermencako, bizo konsekvence thay gendipa so ka ovel odolencar  kola ule viktime akale diskrimitativno praktikake.

Asistiripa kotar o UNHCR-sko bimuklipa vash palo irinipa, na azutiringya e  Kosovake Romen kola isine qivde yeke presiyake-zoreske te muken phuv kote arakhenape, volonterski ose zorea te irinenpe ani Kosova. Ano sa akala bersha isine but droma kerdilo o Roma te deprtitingyon ani Kosova, koladisave olendar isine aqavde kotar o UNMIK. Ano yavera situaciye, Kosovake Roma isine irinde ani Srbiya.

Pere avutne deklaraciya palo umlavipe,kote pokibe akale deklaraciyake, Kosovaki govermenca adoptiringya-angya, ano Oktobari 2007 bersheste, strategiya pali reintegraciya e irinde manushenge. Iklola kotar akava dokumenti, kova  isine  jeke perde qivdipa-asistenciya kotar e mashkartmenutno komuniteti, (isi shaipe kay isine shereske dende ideyencar kotar e mashkarthemutno komuniteti), kay o Roma sar yek etnikuni grupa ka oven majbut qalavde zorea dende irinipa.

UNHCR ano momenti ikerela piri nevi poziciya palo biirinipa, thay mangipa palo siguripa e manushengo andi Kosova. Puvya sar soy Svajcaria  dengya informaciya kay ano bersh kova avela ka irinen minoriteten kote akate qivena Romen andi Kosova. Ano yavera puvya sar soy Svedska, isi bayaripe e numersko kotar o negativune deciziye kotar o kriso palo nasle manusha, kote akaleya vazdena e dar palo zorea dendo irinipa, kotar akala puvya. Germansko “Bleiberechtsregelung” dela limitirimo-tikno shaipe reguliziciyake e nasle Kosovake Romenge thay mekela pobut kotar o 20.000 manusha yeke dara kotar zorea dende irinipa.

Kosovaki gavermenca ano akala dive ikalgya draft strategiya pali intergraciya e Romengi, Askaliyengi thay e Egipcanengi. Akaya strategiya uqarela-garavela o fakti kay Kosovake roma isine but shukar integrishime angleder o maripa. Strategiya garavela fakti kay Roma isine ano but ekzamplya barvale, dayek drom poshukar kotar lenge Albaniukune koysiye. Amen nay araklam ano akava dokumenti penjaripa e bilaqipasko thay krimesko kerdo ando Kosovake Roma, kote kompezaciyako puqipa  na isine qivdo thay dendo. Amen nay araklam penjaripa yeke phiravde diskriminaciyake thay zoreske koya ovela e Kosovake Romenge.

Amen araklam kay amen na isinam qivde ani Kosovaki konstituciya sar narod e Kosovako. Amari qib nane penjardi ano yek niveli sar soy Albanikuni thay Gajikani. Amen na isiyamen garantimi reprezentaciya ano lokaliuono niveli, thay ano yek pobaro zoralipe lokaliune instituciyengo. Ano centralikuno niveli, amen isiyamen garanciye palo yek reprezento, kova hari kana lelape o fakti kay anglal Roma isine trito kotar bare komunitetya ani Kosova.

Beshipa ani Viena avela ano momenti keda bare deciziye kerdile anglal. Vasteske  ulavde disave manusha isine akharde te den lengoro kontrakti – ano kasko alav? – yeke strategiyake koya isine andi angleder yaverndar, strategiyake koya isila gendipa yeke korkore kerde deciziyake ano jivdipa pobuter hilade manushenge, strategiya koya isila gendipa yeke korkore dende penjardutne bikanunibaske, keripaya yeke neve bikanunibaske, strategiya koya isila yeke korokore dende phiravdipaske e manushenge ani mizeriya-bilaqipa.

Amen puqa ko angya deciziya palo akava kedipa, thay ko vazdingya-kergya e agenda? Amen na isiyamen jandipa kay e Diaspora isine akhardi ko konslutaciye akale beshipaske. So majdur e informaciya isine phiravdili ano bijandipa, thay ani qib kote majbut amneda na laya kan. Lista e participanegi isine dendi anglo disave dive panda tena poshminel e konferenciya. Amen araklam kay mabaro gendo e participanengo avela kotar o manusha andi mashkarthemunte organizaciye thay Nacionalikune gavarmentya. Puqipa, isine li akala manusha konsultirime-puqle ano draftiripa e agendako, thay savo shaipe on te  len kotor ani akaya debata?

 Amen manga te diskutirina, thay amen isiyamen soske te diskutirina. Jekto so amen manga te kera lafi isi qindipa palo deyipa e azilesko e Kosovake Romenge. Akava amaro nashukar gendipa kerla amaro ulavipa kotar politikuno procesi,  sar soy statuteski vakeripa thay draftiripa e konstituciyako. Akava nashuksr gendipa pandelape kompenzaciyake puqipa. Thay ko fundo nashukar gendipa isiyamen anipa ko kriso e maripaske kriminalcen

Amen ajikera kay OSCE/ODHIR del shaipe thaj vast yeke vazdipaske permanetno forumeske kotar Kosovake Romenge reprezentya, kola ka ovelen mangipa te poshminen konsulataciye  palo pire puqipa sar soy irinipa e nashle manushengo. Mangelape te ovel mangipa palo keripa thay analiza informaciyngi sar soy, maribasko kriminali, irinipa e malesko, thay javer.

Palo pheripa akale tikne molipengo, isi shaipe te vakerelpe yeke qaqikune dialogeske. Amen isiyam but lajavde thay ushkavde fakteya kay siyam tretirime sar yek sociluni teluni klasa thay  paldimi, kasko avutnipe isi muklo ano vast disave biraikane organizaciyenge, kola aktirinena thay braninena  intersya pere rashtrenge thay gavermetnengo. Amen jivdingyam ani Kosova pobuter kotar 600 bersh. Amen isiyamen rodipa yeke respektesko sar soy dendo yavere narodenge andi Kosova.

Amen akhara ano amare prala thay penya kola arakhenape ko akava beshipa te na den piro avazo palo bilosavi deciziya koya ka qivel len  ano koshipa pere manushencar-naorodoya. Amen puqayalen te dikhen thay te shunen shukar, thay te reportirinen nalpalal ji ko pere manusha-narodo, soske posluno avazo perela odolenge kolenge kerelape lafi.

Potpisaci:

Murat Haliti, Romano Them

Brahim Music, Ternikano Berno, Francuska

Muharem Gasnjani, Izbjeglicki Komitet Roma, Askalija i Egipcijani u Makedoniji

Imer Kajtazi, Romano Dzuvdipe, URYD Belgija

Mifailj Osmani, Amalipe Rom Nevo Dive/ URYD Svajcerska

Nedzo Nezirin, URYD Francuska