Romano Them
http://www.kosovoroma.wordpress.org/
e-mail: kosovoroma@gmail.com

Romano Dzuvdipe
67 Hazewindstraat
B – 9100 Sint-Niklaas
Tel: 00 32 3765 07 27
e-mail: romano.dzuvdipe@skynet.be

Voice of Roma
P.O. box 514
Sebastopol, CA 95473
United States of America
Tel: 00 1 (707) 823-7941
e-mail: voiceofroma@comcast.net
Council of Roma of Bosnia and Herzegovina
Franjevačka do br. 6
71000 Sarajevo
Bosnia and Herzegovina
Tel: 00 387 33 236 910
e-mail: vijeceromabh_ric@hs-hkb.ba

Ternikano Berno
7, avenue Sévigné
F – 93 390 Clichy sous Bois
Tel: 00 33 6 76 75 87 48
e-mail : rromdayo@free.fr

5 Marto 2008

Mr. Hajredin Kuçi
Deputy Prime Minister
Chairman of the Constitutional Commission of Republic of Kosovo
The Secretariat of the Constitutional Working Group
Government of Kosovo
New Building, 8th floor, Office No. 803
Skenderbeg Square
10000 Pristina, Kosovo
Phone: +381 38 20014 208
e-mail: info@kushtetutakosoves.info

Mr. Joachim Rücker
Special Representative of the Secretary General
UNMIK
Apg street
10000 Pristina, Kosovo
e-mail: ruecker@un.org

Mr. Pieter Feith
EU Special Representative
International Civilian Office
St. Ahmet Krasniqi PN
10000 Pristina, Kosovo
e-mail: office@ico-kos.org

Mr. Yves de Kermabon
Head of the EULEX
c/o EUPT Kosovo 2007
St. Mbreteresha Teuta 21, Tauk Bahqe
P.O. Box: 268
10000 Pristina, Kosovo
e-mail: info@eupt-kosovo.eu

Gendipa palo konstitucijako drafti pali Kosova

Kamle Jene,

Akava hramipe keraya jeke gendoa, kote manga te mothava amaro na shukar gendipa palo konstitucijako drafti kova isine kerdilo kotar e Konstuticijaki komisija panglo e provizijencar kola dendile ano propozali e UN-sko Specijalno Manushesko vash pali Kosova. So majdur amen lelam ano jandipa kay akava dokumenti na dela majbut garanciye e Kosovake Romenge, thaj isi shaipe kay shaj te anel ji ko pobuter bilachipe.

Amaro na shukar gendipa arakala astaripe ano akala punktya:

–         statusi e Romano komunitetsko ani Kosova thaj rashtraipako-drzavljanstvo puchipe

–         Statusi e Romana chibyako

–         reprezentaciya ano publikune institucije

–         politikuni reprezentaciya

Pobuter panglo akale amare na shukar gendipa, amen generalno isijamen na shukar gendipa palo komunitettengo hakay, manushikane hakaya thaj anti-diskriminaciya. Amen majdur pakya kay e Kosovaki Konstituciya mangelape te chivel ando peste e punkto-sekcija palo hakay e nasle manushengo.

Statusi  e Romane komuniteteske thaj rashtaripako-drzavljansto puchipe

Amen araklam na shukar gendipa kay akava dokumenti na shukar dendo gendo palo konstutativno puchipa. So majdur pobuter terminya piravdile paralelno ano dokumenti sar soj “manusha”, “inhabitantya”,  “manusha”, thay  “individualcya”,  bizo deyipa jeke gendipa so aktuelno gendinena, thaj kana o kategorije identikuyne. 

Amen manga te rekomondarina e Konstituciya te chivel ando peste eksplicitno referenca sa e manushenge kotar i Kosova thaj sar jek ekzamplo-primeri laya e najpashe puvjake (constitution), R. Makedonijake, thaj amen araklamamen na shukar kana araklam kaj akaja konstituciya na araklape ko oficijalno web sajti e Konstitucijake Komisijake sar referenca.

Panglo rashtaripeya-drzavlajnstvo, amen pakya kay o artiklo o15.2 kova delape Kosovako rashtraipe-drzavlanstvo manushenge kola legalno isine ji ko  1.1.1998, mangelape te modififikirinipe, jeke gendoya te na delpe shaipe e personege kola mukle e Kosova ponadleder akala datata te nasalen po hakay I te oven manusha bizo rashtra. Aakava i majmahanto soske sar so janelape e Kosovaki Gavermenta adoptiringya e readmisijako kontrakti thay reintergraciya hiladancar nasle manushengo zorea ande ki Kosova, manusha kola mukle I Kosova anglo 10 thaj majbut besrha.

Amen isijamne informaciya kay o kanuni palo rashttraipe-drzavljanstvo adoptirimo ano Kosovako Parlamenti thay pakya kay icile ando peste fleksibilno kriterije palo kuvipa-rodipa e rashtaripasko jeke gendoay te kerelpe akomodacija e situaciyake , manushenge kola ale ani Kosova kotar o yavera thana e purane Yugoslavijake sar soj kerdilo ano yavera thana ano regioni.

Statusi e Romana chibyako

Amen isijamen na shukar gendipa palo na shukar dendo statusi e Romana chibyako koya konsidirinelape-lelape sar “oficiyalno chib ko lokayluno niveli”, tha sar ” chib ano oficijalno butikeripe” soj kontrarno e Albanikujnake thay Srbiynikane chibyake kola lenape sar oficijalno chibya ani Kosova. Akava majdur shay te anel konsekvence.bilachipe palo shaipasko lejipa e edukaciyako ki Romani chib thay butileripe akale chibyako ani komunikaciya e publikune institucijencar.(dik artiklo 59)

Analiza (survey) koja kerdili kotar Humanitarno Hakajengo Centro, motavela kay e provizija koja chivdi ano artiklo 4.4  Konstitutivno Dokumenteteski palo Privizijalno Koroki Gavermenca thay Hakay palo chivdipa-bukyaripa e chibyengo, nane shukar implementirime kana ano puchipa e Romani chib. Pali akaya analiza “edukaciya ani Romani chib nane organizimi ano skole bilo tali juridiskcija e Kosovokake Ministraijaki pali Edukaciya, thay juridikscija e Sebiyake Ministrijake male Edukaciya”

Amen majbut isijamen na shukar gendipa kay o hakay te le edukaciya ki Romani chib, koya mangelape te ovel reulisimi e hakayea, ka ovel uchardi introdukcija jeke minimueya, thaj rodipa jeke maksimalno fleksibiliteteya panglo akale puchipa,  soske kana lelape ani konsideraciya kay e Romani populaciya ani kosova zorale isine nasaladi harpeya thay etnikune suzaripa. Ano amaro gendipa, Kosovake institicije mangenape te den poro sa te akomodirinen e day-dadesko-roditelengo rodipa.

Akava na shukar gendipa phiravelape thaj apliicirinela e shaipeya butikeripeya e Roamna chibyake ani komunikaciya e publukune instituciyencar. Amen na dika niyek legitimno sebebi soske akava haky te ovel limitirimo ano lolalujno niveli. E Kosovaki Gavermentca dengya po lafi kay ka del zor  vash palo ekvitabilno prezentaciya e komunitetenge ano publikune institucije, thaj paraleno butikeripe save na chibeyengo na ka anel ji ko partikularno problemi, majspespeciyalno ko lokalujno niveli.

So amen araklam kay o drafti chivela disave garnciye e Kosovake Srbiynikane komuniteteske shaipe te ovelen poro Kosovako TV kanali. Akala garanciye mangenape te oven chivde thay dende potikne minoritetenge, sar soy o Roma, kote o Roma arakhenape ani sa e Kosovaki teritoriya. Kondiciye palo chivdipa ano publikuno piravipe e programesko mangelape te specifikujnipe.

Romani reprezentaciya ano publikune institucije

Artiklo 61 arakela jek ekvitabilno prezentaciya e manushenge, kola avena kotar o komunitetya, ano publikune institucije. Phiravipa ano teksti akale artikloske chivelape uchipe  kay o hakaya kola pandenape kompetenciya thaj integriteya mangenape te oven respektirime.

Amen mannga te da amaro gendo kay o ekvalujno principi talo Kanuni kova nikalela kay o principi pali integriteti mangelape te ovel validno sa jek manusheske kova adikerela oficijalno-javno funkciya, bizoleyipa kole komunitetske perela, thay akaja aplikaciya palo akala principya mangenape te ovel transparetno jeke shaipeya vash pali aplikacija e manushenge kola arakhenape sar viktimya jeke nafer decizijake.

Amaro na shukar gendipa phiravela ji ko insistiripa palo kompetencije kola shay te chivenpe ano butikeripe kote delape zor palo ulavipe e Romengo ando uche poziciye thay dela rekomadiiripe te ovel promimi jeke yavere klauzula kote mothavela sar jek ekvitabilno reprezentaciya, e manushengi kola pherena socijalno nashukar grupenge, shaj te lelpe.

Amena manga te chiva tumenge ki godi palo hakay e efektivno participaciyake e minoritetenge ano publikuno jivdipa kova chivela lengiri reprezentaciya ano publikune instituciye, thaj kerela jek internacionalikuno manushikane hakayengo principi thay  ov i pando ani UN Deklaraciya palo Minoritetya, CoE Konvencija Pali Protekciya e Minoritatengo, thay ano Kopenhagenesko   Dokumenti kotar o OSCE.

Politikuni prezentacija        Amen pakya kay politikuni prezentaciya e Romengi mangelape te ovel but pozorali, kana lelape anglo-harpeske numere kote o Roma kerde trito (3) majbaro komuniiteti ani Kosova. O Roma mangelape te ovelen garantirime thana ani Gavermenca thay ano Parlamenti thay te ovelen pere resprezenetatya ano publikune thana, majbut ano odola thana kola kerena buti e socijalno, politikune thay ekonomijake puchipencar, kote chivelape panda manushikane hakaya thaj anti-diskriminaciya, sar soy ofisi palo Ombuspersoni, thay odola thana kola pandenape e suguripa palo publikuno suguripa.

Leyipa ano gendo e etnikuno ulavipa e Kosovake amalipasko, amen pakya kay sakoya majmahatno deciziya kote chivenape I beshipa ano publikune funkciye, mangenape te kerenpe ani baza  kvalififikovano-perdi butejenegi kotar o sa manusha ano Kosovako Parlamenti, butjenegi vota thay butejenengi kola reprezentujnena minoritarno komuniteti. Akava principi sar ekzamplo-primer arkelape ano chivdipa e dujen (2) kotar o efta (7) kriseske manushengo ano Konsituciyako Krisi (dik artiklo 115.3), thay mangelape te ovel phiravdo ko yavera funkcijake (oficijalno-publikune) thana.

Amen daya anmaro shukar gendipa palo poshukar drumo kova lelape ano poshukar kondiciye te motavelpe o butikeripe Vice-Prezidetesnko thanesko ani Komunako Parlamenti e Komunitengo (araka artiklo 62.2), amen majdur dara kay o Roma na ka oven ki poziciya te ovelen akava than, ten a isine chivde pobuter garancije palo akava.

Komuntetenge Hakaya

Amen pakya kay minoritetenge hakaya mangenape shukar te pandenpe ano nacionalno, etnikuno thay ano fundo ko chibayke minoritetya, thay tena  astarel ni barijenengi ni religiozno grupa. O hakaya nacionalikune-ethnikune minoritetengo chachikane protektirime-sigurime inertnacinalikune kanunenya, kaske punktya bazirime ani eksperijenca kotar o angleder, te protekrinel-sigurinel interesi odolenge kola, sar manusha jeke rastrake, yavere nacionalno, kulturno, etnikune thay chibayke punktencar, kola on mangena te garaven thaj te vazden, thaj amen dara kay bilo savo lugyaripe akale bukyengo  e chivdipa ani praktika akale hakayengo,  ka anel ji ko lengoro potikno efektiripe (pozaif),  hakaya odole manushengo kola mangenape te oven proketirime-surime ano jekto than.

Amen pakya kay o Komitetti palo Hakay thay Interesya e Komunitetnge manglape te ovel rezervishimo odole komuntetnge kola nane butjenego (sar soy o Albancya) ani Kosova, thay akava Komiteti mangelape te ovel astardo kana o butjenegi (vecina) odolengi kola reprezentirinena o minoritenege komunitetya ano Kosovako Parlamenti, kana ov chivela molipa palo akava.

Panglo artikaleya 58,  amen pakya kay mangelape te motavelpe shukar namera-buti ano keripa e majmahatno  kondicijengo  vash palo, efektivno participaciya e manushengi kola astarde sar nacionalno minoriteti, ani kulturako, socijuluno thay ekonomijako jvdipa, thay publikune bukya sar soy diklo ano artiklo 15 e Konvecija palo Protekciya e Nacionalikune Minoritengo.

Amen isijamen shukar gendipa palo fakti kay o drafti referinela palo shaipe e komunitetyengo te len than ano aktivitetya ko lokaliyne, regionalune thay internacionalikune birashtrake organizaciye -NGO (artiklo 59.13). Amen dara kay akava hakay ka kuvel ani praktika kana o Roma ano puchipa, soske o roma nanelen piri dajaki phuv, sa ji odote kana akala aktivitetya suprtime-pikodejipe kotar e rashtra.

Principi palo korkoro-gavermetnipe, kova isine mothavdo gedoay te akomodrinelpe-durinelpe o demtya kotar e Kosovake Srbiyukune komunitetsko, mangelape te lungyarelpe ko yavera komunitetya te chivde molipa odoleske. Deyiap e faktesko kay o Romano komuniteti but tikno thay ekonomski thaj politikuno zaif-slabo, mangelape te kerelpe analiza sar o Roma te butikeren, ko fundo yavere minoritetncar, jek lokalno korkoro-gavermetnipe jeke gednoya e vazdipa thay e promociya lengoro identiteti thay kultura.

Deyipa e politikune dumoya, amen na siyamen shukar gendipa palo frekvetno reference e legitimno interesenge Kosovake Republikake, jek thay pobuter Komunitetya (dik artikklo 84.5), kova shay te butikerelpe ano harji-trosko odole komunitetnge kola na perena bujenege (Albancenge), thaj amne rodaya pobuvli elaboraciya akale puchipasko.

Amen pakya kay mangelape te ovel evidetno-shukar jando, kay ano 21 veko e asimilaciya nashti te ovel chivdi-dendi ki jek grupa thay na dikepae nisavi dendi pobuvli kvalifikaciya akaleske (artiklo 58.6).

Manushikane Hakaya thaj anti-diskriminaciyako puchipa

Panglo artikleya 22, amen araklam kay bisterdili e Internacionalikuni Konvenciya pali Prevenciya thaj Astaripe thay Krisipe e Manushengo kola kerde Genocid, thay Evropako Socijuluno Charteri thay Evropako Kanuni palo Reagionalnikuno thay Minoritetngo Chib koya inkludrimi ano dokumentya

So amen mmajdur araklam kay o dokuemnti butilerela solsu terminecar ” rasa” thay “etnicitet” thay mangelape te rekomandirinel pobuter konzistenciya-bizopromipa ani chib.

Amen isjamenshukar gendipa palo fakti kaj o drafti dikepa shaipe pali introdukciya e merenge-punktyenge kola usmerime te achaven o efektya e anti-diskriminaciyake thaj sociyalno eksluzijake-ulavipaske (artiklo 44.3 thaj 58.4), thaj na dela shaipe kana ano puchipa thaj vakeripa palo prezentaciya e diferetno komunitetengo ano publikune institucije.

Amen sijam na loshale palo artiklo 55 kova kerela introdukcija-mothavipe e shaipasko palo limiti e chvdipako ani praksa e manushikane hakayengo thaj fudamentalno muklipasko. O manushikane Hakaya thay Fudamentalno Muklipa isi chachikane univerzalno thay beshena upral o nacionalikane kanunya. Odleske on na mangenape te oven limiitirime ano lengiri pratkika.

Nasle Manushengo Hakaya

Kana lelape ani godi o fakti kay majbut numero e manushengo kotar I Kosova panda nasle andral thay avrijal e kosova, amen pakya sekciya palo hakaya e nasle manushengo mangelape te ovel chivdi. Akava isi majmahatno kana ano puchipa o irinipa, rodipa e rashtaripasko thaj dokumentaciyako, rodipa e publikune servisesko, thay imovinako irinipa thay kompenzaciya.

Panglo akaleya amen pakya kay e Konstituciya mangelape te del zor palo puchipa e rekonciliyako-afikeripa,  kova chivdo ano artiklo 58.2, thay ano fundo te del propoziciya e mahanizmeske sar e rkoncilaciyako procesi majshukar te realuzinelpe.

Panglo planirime zorea dendo irinipaya 100.000 manushengo ani Kosova , kolendar majbut isi Roma,  amen na sijamen shukar gendipa palo fakti kay o drafti  astarela shaipe pandipasko e manushengo, pandipe kova panglo sebepeya soske ov isine paldimo kotar jek phuv (art. 29.6) so amen pakya kay kontrarno e Inertnacinalikune Kanuneya.

Amen na isijamen shukar gendipa pali ekzuzija-nachivdipa e Romenge ano sa akava procesi posmipa kotar e Statuseko vakeripa. Specijalno, diaspora, koya kerela majbaro numero e Kosovake Romengo, na isine nikana konsultirimi.

Te mangla e Kosova te ovel jek multietnikuni thay demokratsko phuv thay te del garanciye palo irinipa e manushengo, mangelape te del vast pe Romane populaciyake thay te rodel olendar bizoglaso vakeripa.

Oven saste palo tumaro shunipa. Amen achova tumare majdur konsultaciyake.

T’aven saste thay bahtale!

Romano Them, independent internet platform

cc: Ambassador Christian Strohal
Aleje Ujazdowskie 19
PL – 00-557 Warsaw
e-mail: info@osce.org

Ambassador Knut Vollebaek
Office of OSCE High Commissioner on National Minorities
Prinsessegracht 22
NL-2514 AP The Hague

Mr. Ilkka Kanerva
OSCE Chairman-in-Office
Ministry for Foreign Affairs
P.O. Box 176
FI – 00161 Helsinki
e-mail: kirjaamo.um@formin.fi

Mr. Jan Erik Helgesen
President
Venice Commission
Council of Europe
F-67075 Strasbourg Cedex
e-mail: venice@coe.int

Mr. Thomas Hammarberg
Commissioner for Human Rights
Council of Europe
F-67075 Strasbourg Cedex
e-mail: thomas.hammarberg@coe.int

Ms. Louise Arbour
UN High Commissioner for Human Rights
Office of the High Commissioner for Human Rights
Palais Wilson
52, rue des Pâquis
CH-1201 Geneva
e-mail: civilsocietyunit@ohchr.org

Mr. Alcee L. Hastings
Chairperson
Helsinki Commission
234 Ford House Office Building
Washington, D.C. 20515-6460
United States of America
e-mail: info@csce.gov